Türkçe · Cümle bilgisi · Ortaokul · LGS
Fiilde Çatı
Fiilin nesne alıp almamasına (geçişli-geçişsiz) ve öznesinin belli olup olmamasına (etken-edilgen) göre sınıflandırılması.
Ne zaman kullanılır?
- Nesnesine göre: Geçişli fiil nesne alabilir, "neyi? kimi?" sorusuna cevap verir: yazmak, kırmak, okumak. Geçişsiz fiil nesne alamaz: uyumak, gülmek, gitmek, oturmak.
- Öznesine göre: Etken fiilin öznesi bellidir (gerçek özne): Annem kapıyı açtı. Edilgen fiilde işi yapan belli değildir, cümlede sözde özne bulunur. Fiil -l ya da -n eki alır: Kapı açıldı. Ev temizlendi.
- Edilgen fiili tanımanın yolu: Cümleye "tarafından" eklenebilir mi? Kapı (biri tarafından) açıldı. Eklenebiliyorsa edilgendir.
- Geçişsiz bir fiil -t, -dır, -r gibi eklerle geçişli yapılabilir: uyumak → uyutmak, gülmek → güldürmek, pişmek → pişirmek.
Yapı
| Geçişli | neyi? kimi? sorusuna cevap var | Mektubu yazdı. |
|---|---|---|
| Geçişsiz | nesne alamaz | Erkenden uyudu. |
| Etken | özne belli | İşçiler yolu onardı. |
| Edilgen | -l / -n eki, sözde özne | Yol onarıldı. |
Örnekler
- Babam bahçedeki ağaçları budadı.budamak: geçişli, etken
- Ağaçlar budandı.budanmak: edilgen (kim tarafından? belli değil)
- Bebek mışıl mışıl uyuyor.uyumak: geçişsiz
- Annesi bebeği uyuttu.uyutmak: geçişli (geçişsiz fiilden türemiş)
Sık yapılan hatalar
- ✗ "Kapı açıldı." cümlesinde "kapı" gerçek öznedir.✓ "Kapı" sözde öznedir.Kapıyı açan kişi belli değil; fiil edilgendir.
- ✗ Nesnesi olmayan her cümledeki fiil geçişsizdir.✓ Geçişli fiil nesnesiz de kullanılabilir."Sabah yazdım" cümlesinde nesne yok ama yazmak geçişlidir (neyi? sorulabilir).
- ✗ "Çocuk yıkandı." her zaman edilgendir.✓ Bağlama göre dönüşlü de olabilir.Çocuk kendi kendine yıkandıysa dönüşlü, biri onu yıkadıysa edilgendir.